Ecologen bestuderen het voorkomen van en de onderlinge relatie tussen levende wezens (planten en dieren). Ook onderzoeken ze de relatie tussen die organismen en hun omgeving (bodem, water, klimaat, landschap, reliëf, …).
De VLM voert heel wat projecten uit die streven naar een optimale inrichting van de open ruimte.
Bij het uitwerken van die plannen is het meestal de bioloog die de ecologische aspecten bestudeert. Hij werkt hiervoor in alle fasen van een project nauw samen met de hydroloog, bodemdeskundige, landschapsdeskundige en soms ook met de landbouweconoom en bosbouwdeskundige.
Eerst onderzoeken ecologen de huidige toestand van een gebied. Ze stellen zich hierbij onder andere de volgende vragen:
- Welke planten en dieren komen er voor? Bijkomende vragen zijn: binnen welke levensgemeenschappen, op welke plaats en waarom?
- Welke behoeften hebben die dieren en planten op het vlak van water, bodem, landschapsstructuur, ruimte, … om te kunnen blijven voortbestaan?
- Komen er belangrijke soorten levende wezens voor vanuit natuurbehoudstandpunt of kwamen die er in het verleden voor? Voor welke dier- en plantensoorten en welk habitat is er vanuit Europese of nationale wetgeving speciale aandacht nodig?
Na hun onderzoek kijken de ecologen welke mogelijkheden er zijn om de natuur in het gebied op te waarderen, uit te breiden, meer kansen te geven of toch op zijn minst te behouden. Hoe ver de uiteindelijke doelstellingen van een project reiken, hangt onder andere af van het type project. Want in een natuurinrichtingsproject zijn de doelstellingen voor natuur vanzelfsprekend ambitieuzer dan in een ruilverkavelingsproject.
Achteraf gaat de VLM na of de uitgevoerde maatregelen ook werkelijk hun doel bereiken. Daarom controleert ze de effectiviteit van de ecologische maatregelen. Ze doet dat door een aantal weloverwogen parameters op een gestandaardiseerde manier op te volgen in de tijd.
Zo kunnen de ontwikkelingen van of veranderingen in natuurwaarden gedetecteerd worden en bijgestuurd worden in het project zelf of in toekomstige projecten.